Fossielen zijn bewaarde resten of sporen van planten, dieren en andere organismen die in het verleden op aarde leefden. Ze vormen een belangrijk onderdeel van het onderzoek naar de geschiedenis van onze planeet en geven ons informatie over vroegere levensvormen, landschappen, zeeën en klimaten.

Van botten en tanden tot hout, bladeren en schelpen: er zijn veel verschillende soorten fossielen. In onze collectie vind je onder andere ammonieten, Orthoceras, fossiele haaientanden, fossiele zee-egels en gefossiliseerde schelpen.

Een bijzonder interessante groep zijn de gefossiliseerde schelpen. Omdat schelpen uit harde kalkstructuren bestaan, hebben ze onder de juiste omstandigheden een relatief goede kans om bewaard te blijven.

Wat is een fossiel?

Een fossiel is een bewaard gebleven rest of spoor van vroegere leven. Dat kan bijvoorbeeld een bot, tand, schelp, stuk hout of blad zijn, maar ook een afdruk, voetspoor of holte die door een organisme is achtergelaten. Fossielen van lichaamsdelen worden lichaamsfossielen genoemd; bewaarde sporen van activiteiten van organismen heten spoorfossielen.

Fossilisatie is een uitzonderlijk proces. De meeste planten en dieren verdwijnen na hun dood volledig door verrotting, aaseters en andere natuurlijke processen. Om een fossiel te vormen zijn bijzondere omstandigheden nodig, bijvoorbeeld een snelle bedekking met modder, zand of ander sediment.

Hoe ontstaan fossielen?

Veel fossielen ontstaan wanneer resten van een organisme na de dood snel worden bedekt door sediment, zoals modder, zand of slib. Hierdoor wordt het materiaal gedeeltelijk beschermd tegen zuurstof, verwering en afbraak.

Na verloop van tijd komen er steeds meer lagen sediment bovenop. Door druk kunnen deze lagen uiteindelijk veranderen in sedimentair gesteente. Tegelijkertijd kan grondwater met opgeloste mineralen door de begraven resten bewegen. Mineralen kunnen ruimtes opvullen of het oorspronkelijke materiaal gedeeltelijk of volledig vervangen.

Dat proces kan duizenden tot miljoenen jaren duren.

Niet ieder fossiel ontstaat op precies dezelfde manier. Bij sommige fossielen blijft een deel van het oorspronkelijke materiaal behouden. Bij andere fossielen wordt het oorspronkelijke materiaal vervangen door mineralen. Ook kan een schelp oplossen en alleen de afdruk of vorm in het omringende gesteente achterblijven. Wanneer die holte later wordt opgevuld, kan een natuurlijke afgietsel ontstaan.

Wat zijn gefossiliseerde schelpen?

Gefossiliseerde schelpen zijn de bewaarde resten of afdrukken van schelpdieren die in het verleden leefden. Schelpen bestaan voornamelijk uit calciumcarbonaat, dat onder natuurlijke omstandigheden onder andere voorkomt in de kristalvormen calciet en aragoniet.

Wanneer een schelp na het overlijden van het dier snel wordt begraven, kan deze onder de juiste omstandigheden miljoenen jaren bewaard blijven.

Soms blijft de oorspronkelijke schelp gedeeltelijk aanwezig. In andere gevallen verandert de schelp door mineralisatie of lost het oorspronkelijke materiaal op en blijft er een afdruk of afgietsel over.

Daardoor kunnen fossiele schelpen er heel verschillend uitzien. Sommige lijken nog sterk op hun oorspronkelijke vorm, terwijl andere volledig in gesteente zijn opgenomen.

Hoe herken je een fossiele schelp?

Een fossiele schelp kan er heel anders uitzien dan een moderne schelp. Er zijn een aantal kenmerken die kunnen helpen bij het herkennen ervan.

1. De structuur

Ribbels, groeilijnen, spiralen en andere natuurlijke patronen kunnen nog zichtbaar zijn. Juist deze details kunnen helpen om te bepalen wat voor organisme het fossiel oorspronkelijk was.

2. De steenachtige uitstraling

Door fossilisatie kan het materiaal een duidelijk steenachtig uiterlijk en gewicht hebben. Maar dit betekent niet dat ieder fossiel volledig uit nieuw gevormd gesteente bestaat; het fossilisatieproces verschilt per exemplaar.

3. Mineralen en kleur

De kleur van een fossiel kan worden beïnvloed door de mineralen in het omringende gesteente en door chemische veranderingen tijdens en na de fossilisatie. Daarom komen fossielen voor in veel verschillende tinten, zoals beige, grijs, bruin, roodbruin en donkergrijs.

4. Onvolkomenheden

Fossielen zijn natuurlijke vondsten. Barstjes, kleine beschadigingen, vervormingen of ontbrekende delen kunnen voorkomen. Juist deze natuurlijke kenmerken maken ieder exemplaar uniek.

Hoe oud zijn fossielen?

Fossielen kunnen enorm verschillen in ouderdom. Sommige zijn relatief jong en dateren uit de laatste duizenden jaren, terwijl andere honderden miljoenen jaren oud zijn.

De ouderdom van een fossiel wordt niet simpelweg bepaald door ernaar te kijken. Wetenschappers gebruiken onder andere de geologische laag waarin een fossiel wordt gevonden, de ouderdom van het gesteente en verschillende dateringsmethoden.

Ook fossielen zelf kunnen helpen bij het bepalen van de ouderdom van gesteentelagen. Sommige soorten leefden relatief kort, maar kwamen over een groot geografisch gebied voor. Zulke fossielen kunnen als gidsfossielen (indexfossielen)worden gebruikt. Ammonieten zijn daar een bekend voorbeeld van.

Wat vertellen fossielen ons?

Fossielen zijn als kleine tijdcapsules. Ze kunnen wetenschappers helpen ontdekken:

• welke dieren en planten vroeger leefden;
• hoe soorten door de tijd heen veranderden;
• welke dieren inmiddels zijn uitgestorven;
• hoe oude zeeën en landschappen eruitzagen;
• hoe het klimaat en de leefomgeving in het verleden veranderden;
• hoe verschillende organismen evolutionair met elkaar verbonden zijn.

Een fossiele schelp kan bijvoorbeeld vertellen dat een gebied waar tegenwoordig land ligt, ooit deel uitmaakte van een zee. Fossielen van zeedieren worden tegenwoordig zelfs gevonden op plaatsen die door geologische veranderingen ver boven de huidige zeespiegel liggen.

Het fossielenbestand is overigens niet compleet. Vooral zachte lichaamsdelen fossiliseren maar zelden. Daarom geven fossielen ons een waardevol, maar gedeeltelijk beeld van het vroegere leven op aarde.